Kawa zamiast pobudzać – usypia. Dlaczego po filiżance niektóre kobiety niemal zasypiają na siedząco?

Kawa miała postawić na nogi, a tymczasem po kilku łykach pojawia się ciężkość powiek, ziewanie i myśl: „mogłabym teraz zasnąć przy biurku”. To wcale nie musi być wymysł ani dowód na to, że ktoś „dziwnie reaguje na kofeinę”.

Kofeina rzeczywiście jest substancją pobudzającą, ale jej działanie nie wygląda identycznie u wszystkich. Co więcej, jeśli po kawie niemal natychmiast pojawia się ogromna senność, warto spojrzeć nie tylko na samą kawę, lecz także na sen, porę dnia, przyzwyczajenie do kofeiny i indywidualną wrażliwość organizmu.

Kawa nie powinna usypiać. Skąd więc efekt odwrotny?

Z punktu widzenia fizjologii sprawa wydaje się prosta. Kofeina działa przede wszystkim jako antagonista receptorów adenozynowych A1 i A2A. Adenozyna jest jednym z ważnych regulatorów presji snu – jej działanie narasta podczas czuwania i wiąże się z poczuciem zmęczenia oraz senności. Kofeina blokuje możliwość działania adenozyny na jej receptory, dlatego zwykle zmniejsza senność i zwiększa czujność. Dlaczego więc niektóre osoby po kawie mówią coś zupełnie przeciwnego?

Pierwsza odpowiedź jest bardzo prozaiczna: kofeina może nie być w stanie „przykryć” rzeczywistego zmęczenia. Jeśli ktoś spał za krótko, ma kilka ciężkich nocy za sobą albo od dawna funkcjonuje na granicy swoich możliwości, filiżanka kawy nie naprawi niedoboru snu. Badania pokazują, że kofeina może zmniejszać senność wywołaną niewyspaniem, ale nie usuwa samej potrzeby snu. W eksperymentach z ograniczeniem lub całkowitym pozbawieniem snu kofeina poprawiała czujność i wydajność, jednak jej działanie miało swoje granice.

I właśnie dlatego osoba bardzo niewyspana może wypić kawę, poczuć niewielką poprawę, a po chwili znów mieć wrażenie, że „oczy same się zamykają”. Kofeina może osłabiać sygnał senności, ale organizm nadal pozostaje zmęczony.

Drugi trop prowadzi do regularnego picia kawy. Organizm przyzwyczaja się do kofeiny i jej działanie może z czasem wydawać się mniej spektakularne. U osoby pijącej kilka filiżanek dziennie jedna kawa może nie wywołać już charakterystycznego przypływu energii. Co więcej, pominięcie zwyczajowej dawki kofeiny może powodować zmęczenie, senność, ból głowy czy spadek energii – objawy dobrze opisane w badaniach nad odstawieniem kofeiny.

Może więc powstać dość paradoksalna sytuacja: kobieta pije kawę, żeby poczuć się normalnie, ale sama kawa nie daje już wyraźnego pobudzenia. Kiedy natomiast jej zabraknie, pojawia się jeszcze większe zmęczenie.

Istnieje także duża indywidualna różnica w reakcji na kofeinę. Badania wskazują, że znaczenie mogą mieć m.in. różnice genetyczne związane z układem adenozynowym i metabolizmem kofeiny. Dlatego jedna osoba może wypić espresso wieczorem i zasnąć bez większego problemu, a druga po tej samej ilości kofeiny będzie długo przewracać się w łóżku.

Warto jednak postawić sprawę jasno: nauka nie potwierdza prostego mechanizmu, według którego „kawa działa na niektóre osoby odwrotnie i dlatego je usypia”. Znacznie ostrożniej można powiedzieć, że u części osób subiektywne poczucie senności po kawie może wynikać z tego, że kofeina nie równoważy ogromnej presji snu, działania innych czynników albo indywidualnego sposobu reagowania na napój.

Jeśli po kawie chce ci się spać, nie ignoruj tego sygnału

Najciekawsze jest to, że kawa może czasami dawać poczucie, że jesteśmy bardziej przytomni, mimo że nadal jesteśmy bardzo zmęczeni. W badaniu osób pozbawionych snu kofeina poprawiała niektóre aspekty wydajności, podczas gdy subiektywna senność zmniejszała się tylko umiarkowanie. Innymi słowy: możemy działać sprawniej, niż się czujemy – albo czuć się trochę lepiej, niż rzeczywiście jesteśmy wypoczęci.

Dlatego „kawa nie działa” niekoniecznie oznacza, że potrzebujemy większej dawki. Czasami oznacza po prostu, że organizm potrzebuje snu.

Warto też przyjrzeć się porze picia kawy. Naturalna senność zmienia się w ciągu doby, a kawa wypita w momencie, kiedy organizm ma fizjologicznie większą potrzebę odpoczynku, może nie dać oczekiwanego efektu. Szczególnie jeśli noc wcześniej była krótka.

Jest jeszcze jeden ważny paradoks. Możemy mieć wrażenie, że kawa pomaga nam funkcjonować, a jednocześnie regularne picie jej zbyt późno może pogarszać jakość snu. Metaanaliza 24 badań wykazała, że kofeina zmniejszała całkowity czas snu i efektywność snu, wydłużała zasypianie oraz zmniejszała udział głębokiego snu. Autorzy oszacowali, że aby uniknąć skrócenia całkowitego czasu snu, standardowa kawa powinna być wypita około 9 godzin przed snem.

I tak może powstać błędne koło: jesteśmy zmęczeni → pijemy kawę → później śpimy gorzej → następnego dnia jesteśmy jeszcze bardziej zmęczeni → potrzebujemy kolejnej kawy.

A co z kobietą, która po porannej kawie niemal zasypia na siedząco, mimo że spała wystarczająco długo? Tutaj warto przyjrzeć się całemu obrazowi. Jednorazowa senność po kawie nie musi oznaczać niczego niepokojącego. Jeśli jednak sytuacja powtarza się często, a senność jest bardzo silna – szczególnie wtedy, gdy pojawia się również podczas pracy, rozmowy, czytania, prowadzenia samochodu albo innych codziennych aktywności – warto porozmawiać z lekarzem.

Nadmierna senność dzienna nie jest bowiem chorobą samą w sobie, lecz objawem, który może mieć wiele przyczyn. Czasami problemem jest zwyczajnie niewystarczająca ilość snu lub jego niska jakość. Innym razem przyczyną mogą być zaburzenia snu, działanie leków, zaburzenia nastroju albo inne problemy zdrowotne. Sama kawa nie jest wtedy sednem problemu.

Szczególnie nie należy próbować „leczyć” takiej senności coraz większą ilością kofeiny. Kofeina może chwilowo poprawić czujność, ale nie zastąpi snu ani nie wyjaśni przyczyny przewlekłego zmęczenia.

Warto również pamiętać, że senność po kawie nie oznacza automatycznie niedoboru kofeiny ani „dziwnej reakcji organizmu”. Czasami kawa jest po prostu zbyt słabym bodźcem w stosunku do tego, jak bardzo organizm potrzebuje odpoczynku.

Najbardziej praktyczny test jest banalny: przez kilka dni zwrócić uwagę na długość i jakość snu, godzinę pierwszej kawy, liczbę filiżanek, porę ostatniej kofeiny oraz moment pojawiania się senności. Taki prosty dzienniczek może powiedzieć znacznie więcej niż dokładanie kolejnego espresso.

Bo jeśli po kawie chce nam się spać, organizm niekoniecznie mówi: „potrzebuję mocniejszej kawy”. Czasem mówi coś znacznie ważniejszego: „jestem naprawdę zmęczony”.

Polecamy również:

Kawa z żołędzi jakie ma właściwości

Kawa z cukrem czy bez? Sprawdź, która jest zdrowsza

Goguma latte – koreańska kawa z batatów