Współczesna kobieta pozostawiona sama sobie z wieloma pytaniami – wywiad z Idą Zelin autorką książki: Niebieska kula
dodał: Marta Dudzińska
Literatura potrafi otwierać drzwi do światów, które na długo pozostają w wyobraźni czytelnika. Jednym z takich przykładów jest „Niebieska kula” – książka, która skłania do refleksji i nie pozwala przejść obok niej obojętnie.
Zapraszamy do lektury wywiadu z Idą Zelin, autorką tej niezwykłej powieści, w którym opowiada o inspiracjach, procesie twórczym oraz znaczeniach ukrytych w jej historii. To rozmowa, która pozwala spojrzeć na książkę z zupełnie nowej perspektywy.
Redakcja: Narracja w „Niebieskiej kuli” ma bardzo osobisty, momentami strumieniowy charakter – czy od początku zależało Pani na takiej „bliskości” z czytelnikiem?
Ida Zelin: Zdecydowanie tak. Zawsze w literaturze interesowała mnie bardziej psychologia postaci, a nie sama akcja. Osobiście wolę podążać za emocjami bohatera, nawet jeśli są chaotyczne, niż nad opisami czynności, z których czasem mało wynika. Taka narracja jest mi bliższa ponieważ człowiek żyje i funkcjonuje linearnie, ale niekoniecznie w ten sposób odczuwa rzeczywistość i nie w ten sposób biegną jego myśli, które często przeskakują między teraźniejszością a wspomnieniem, mieszają emocje, bywają urwane i pełne dygresji. Zawsze bardziej interesuje mnie wnętrze bohatera niż jego sytuacja zewnętrzna. Taki sposób narracji według mnie dużo bardziej przybliża postać czytelnikowi i może dać mu wrażenie, że mieszka on w jego głowie.
Redakcja: W książce często pojawia się motyw nieprzewidywalności życia i poczucia, że „zawsze wydarza się ten czwarty scenariusz” – na ile to był punkt wyjścia do budowania całej historii?
Ida Zelin: Nie powiedziałabym, że nieprzewidywalność życia była głównym punktem wyjścia tej historii. Punktem wyjścia była raczej współczesna kobieta pozostawiona sama sobie z wieloma pytaniami, umiejscowiona między wzorcem rodziny naszych matek a obecną rzeczywistością. To kobieta w samym środku przejścia od świata tradycyjnego do współczesnego chaosu, między marzeniami z dzieciństwa, wyuczoną miłością z filmów z happy endem a realiami dorosłego życia. Nieprzewidywalność życia jest ważnym elementem tej historii, ale bardziej jako tło i pytanie z tyłu głowy – na ile naprawdę my sami kierujemy swoim losem?
Redakcja: Dużą rolę odgrywają wspomnienia zakorzenione w konkretnych obrazach i przedmiotach – ubraniach, zapachach, miejscach. Jak pracowała Pani nad tym, by nadać im tak silne znaczenie emocjonalne?
Ida Zelin: W ogóle nad tym nie pracowałam. To jest chyba integralna część mojej osobowości. Ludzi można w tym względzie podzielić na dwie kategorie – tych bardziej sentymentalnych, żyjących bardzo świadomie w chwili, zauważających szczegóły, zapach deszczu, sierść psa, smak wina, kolor lasu czy nieba itp., łatwo przywiązujących się do czasu, do miejsca, u których zapach lub dźwięk z łatwością uruchamiają kaskadę wspomnień. Są też osoby mniej sensualne, dla których jedzenie jest po prostu jedzeniem, a nie karmieniem zmysłów, ubranie ubraniem, które można wyrzucić, a nie pamiątką. Mnie zapachy, smaki i obrazy bardzo cieszą, bardzo dostrzegam ich piękno i może dlatego łatwiej je zapamiętuję.
Redakcja: Relacje miłosne w książce są pokazane w sposób niejednoznaczny – pomiędzy intensywnym uczuciem a brakiem możliwości jego spełnienia. Czy zależało Pani na pokazaniu tej „szarej strefy” zamiast klasycznej historii miłosnej?
Ida Zelin: Tak, ponieważ wiele kobiet obecnie żyje właśnie w tej szarej strefie. Z miłości uczyniono cel nadrzędny. Wiele kobiet ma wpojone poszukiwanie tego jedynego. Większość filmów Świątecznych przekonuje kobiety, że to już nie o narodziny Chrystusa chodzi, a raczej o pierścionek pod choinką i miłość. A później te kobiety próbują nagiąć rzeczywistość do tych idealnych obrazów. Przez stulecia obowiązywał jeden model rodziny. Obecnie natomiast żyjemy w czasach ogromnej transformacji związków i wiele kobiet nie umie się odnaleźć w tej sytuacji.
Redakcja: Ważnym tłem opowieści są zmiany pokoleniowe – dorastanie w Polsce lat 80. i 90. oraz późniejsze zderzenie z innym światem. Jak ten kontekst wpływał na kształt bohaterki i jej wybory?
Ida Zelin: Każde pokolenie kobiet ma pewne rysy wspólnej tożsamości. I tak jak kobiety urodzone przed 1980 rokiem były silnie zorientowane na rodzinę, skłonne do poświęceń i kompromisu, mniej niezależne, tak kobiety z młodszych pokoleń Y i Z mają dużo wyższą świadomość psychologiczną, mniejszą tolerancję wobec przemocy i manipulacji i większe nastawienie na to – „czego ja chcę”. Natomiast pokolenie Izy, czyli pokolenie X, to pokolenie stojące trochę w rozkroku między tradycją a nowoczesnością, ale niekoniecznie gotowe na tę nowoczesność. To kobiety wychowane w epoce deficytu, kolejek, cerowanych skarpet i jeansów z bazaru, w czasach ograniczonego dostępu do świata zachodniego, marzące o lepszym życiu i wyrwaniu się z szarej rzeczywistości. To kobiety posiadające pewien wspólny rys polskiej tożsamości – mieszankę kompleksów, poczucia gorszości, a jednocześnie zaradności, pracowitości i dużej potrzeby zmiany. Pokolenie mojej bohaterki to pokolenie stojące pomiędzy dwoma światami. Z jednej strony wychowane jeszcze w tradycyjnym modelu relacji i kobiecości, z drugiej wrzucone w rzeczywistość wolnego wyboru, niezależności i nowych możliwości. To często kobiety ambitne, pracowite, rozmarzone, ale często bez języka psychologicznego, którym dziś nazywa się granice, potrzeby czy mechanizmy relacji. I taka jest trochę Iza.
Redakcja: W książce często pojawia się pytanie o sens decyzji i przeznaczenie – czy to, co się wydarza, jest „jedyną możliwą wersją wydarzeń”. Czy pisanie tej historii przyniosło Pani jakąś własną odpowiedź na to pytanie?
Ida Zelin: Tak naprawdę pisanie tej historii nie przyniosło mi jednej, ostatecznej odpowiedzi. Wydaje mi się, że bardzo wielu ludzi w pewnym wieku zadaje sobie podobne pytania. Czy wybrałam dobrze? Co by było, gdybym wtedy skręciła w inną stronę? Czy jedno spotkanie, jedna decyzja, jeden moment mogły zmienić całe życie? To są refleksje, które często pojawiają się wtedy, gdy człowiek ma już za sobą pewną drogę i zaczyna robić własny bilans doświadczeń. Z drugiej strony wierzę, że w danym momencie podejmujemy decyzje najlepiej, jak potrafimy – na podstawie wiedzy i emocji, które wtedy mamy, a nie tych, które przychodzą do nas po latach. Łatwo oceniać siebie z perspektywy czasu, trudniej pamiętać, kim było się wtedy.
Istnieje wiele filozofii, które próbują to tłumaczyć. Jedne mówią, że życie jest serią lekcji, inne, że powtarzamy pewne schematy, dopóki ich nie zrozumiemy. I choć nie mam jednej odpowiedzi, nadal mam poczucie, że mimo naszych wyborów istnieją też siły większe niż my sami – Bóg, przypadek, los, a może coś, czego po prostu jeszcze nie umiemy nazwać.
O książce:
A może to, co się stało, było jedyną możliwą wersją wydarzeń?
Jej życie miało wyglądać inaczej. Iza liczyła, że stworzy szczęśliwy dom i stabilny związek. Zamiast tego musiała zmierzyć się z samotnością, rozczarowaniem oraz rozwodem, który… otworzył jej drzwi do nowego świata.
To, co się za nimi kryło, stanowiło wówczas wielką niewiadomą. Dziś może spojrzeć na wszystko z innej perspektywy.
„Niebieska kula” to intymna opowieść o trzech miłościach i trzech przełomowych etapach życia – o decyzjach, które zmieniają rzeczywistość i zdarzeniach bliskich przeznaczeniu. W tej książce zwykłe przedmioty stają się nośnikami wspomnień. Perfumy przywołują kochanka, wino smakuje jak bolesne pożegnanie, a cappuccino wypite kiedyś w Anglii – niczym wolność.
To historia o dorastaniu w Polsce lat 80. i 90., emigracyjnych doświadczeniach w Londynie oraz Chicago i przyjaźniach ważących więcej niż miłość. Przede wszystkim jednak to refleksja o świecie, który odszedł, choć wciąż żyje w pamięci. Zapisany w atlasie uczuć, pełnym śmiechu, nostalgii i łez.
