Przewlekły stres a natura. Czy rośliny naprawdę mogą pomóc?

Budzisz się zmęczony, choć przespałeś osiem godzin. W południe łapiesz się na tym, że trzeci raz czytasz ten sam akapit. Wieczorem kładziesz się do łóżka, a głowa dalej pracuje na najwyższych obrotach. Brzmi znajomo? Przewlekły stres wtopił się w codzienność tylu z nas, że niemal przestaliśmy go zauważać. Problem w tym, że organizm zauważa go doskonale. W odróżnieniu od krótkiego napięcia, które potrafi nas zmobilizować przed ważną rozmową, stres długotrwały działa po cichu. Obciąża sen, koncentrację, nastrój i odporność na zmęczenie. Nic dziwnego, że coraz więcej osób szuka naturalnych sposobów, żeby ten ciężar choć trochę odjąć. I właśnie tutaj na scenę wraca słowo, które ostatnio słychać niemal wszędzie: adaptogeny.

Co kryje się za modnym pojęciem

Termin brzmi nowocześnie, ale stoi za nim ponad pół wieku badań. Ukuł go w połowie XX wieku radziecki naukowiec Nikołaj Łazariew, opisując substancje, które miały podnosić ogólną odporność organizmu na czynniki obciążające. Z czasem definicję doprecyzowano. Dziś za adaptogen uznaje się roślinę nietoksyczną, działającą całościowo, a nie na jeden narząd, i pomagającą organizmowi wrócić do równowagi niezależnie od tego, w którą stronę został z niej wytrącony.

Co ciekawe, większość tych roślin nie jest żadną nowością. Towarzyszą ludziom od tysięcy lat, w ajurwedzie, medycynie chińskiej czy ziołolecznictwie ludów Syberii. Nauka po prostu zaczęła sprawdzać pod mikroskopem to, co obserwacja podpowiadała od stuleci.

Jak to ma działać?

Najczęściej przywoływany trop prowadzi do osi podwzgórze, przysadka i nadnercza, w skrócie HPA. To ona dyryguje reakcją organizmu na stres, w tym wydzielaniem kortyzolu. Badania sugerują, że niektóre rośliny adaptogenne mogą wpływać na pracę tej osi i łagodzić nadmierną reakcję na napięcie.

Kluczowe jest jedno słowo: regulacja. Adaptogeny opisuje się jako substancje regulujące, a nie pobudzające. To zasadnicza różnica wobec klasycznych stymulantów w rodzaju kofeiny. Tu nie chodzi o nagły zastrzyk energii, lecz o subtelne, narastające przesunięcie w stronę równowagi. Trzeba przy tym zachować uczciwość. Część badań prowadzono na niewielkich grupach albo na modelach zwierzęcych, a naukowcy podkreślają potrzebę kolejnych, dobrze zaprojektowanych prób klinicznych.

Rośliny, o których mówi się najwięcej

Najlepiej przebadanym przedstawicielem tej grupy jest ashwagandha. Randomizowane badania z grupą kontrolną sugerują związek suplementacji ekstraktem z jej korzenia z niższym poziomem odczuwanego stresu i lepszą jakością snu. Za działanie odpowiadają głównie związki zwane witanolidami. Nazywana bywa też żeń-szeniem indyjskim albo witanią ospałą.

Obok niej najczęściej wymienia się różeniec górski, kojarzony ze zmęczeniem psychicznym i fizycznym oraz z koncentracją, po który sięga się w okresach wzmożonego wysiłku umysłowego. Jest jeszcze eleuterokok kolczasty, znany jako żeń-szeń syberyjski, tradycyjnie łączony ze wsparciem regeneracji i wydolności. Oraz shatavari, w ajurwedzie ceniona przede wszystkim w kontekście równowagi organizmu kobiety.

Dlaczego jakość waży więcej niż nazwa

To moment, który łatwo pominąć, a w praktyce decyduje o wszystkim. Skuteczność preparatu adaptogennego nie zależy od efektownych haseł na etykiecie, lecz od jakości surowca, sposobu ekstrakcji i rzeczywistej zawartości związków aktywnych. Dwa produkty z tą samą nazwą rośliny potrafią różnić się siłą działania jak dzień i noc.

Na rynku znajdziesz kapsułki, proszki i płynne ekstrakty. Te ostatnie, powstające na bazie wody i alkoholu, bywają cenione za pełniejsze spektrum wydobytych związków oraz wygodne dawkowanie kroplami. Niezależnie od formy warto trzymać się jednej zasady. Zamiast błądzić po przypadkowych ofertach, lepiej wybrać wyspecjalizowany adaptogeny sklep, w którym widać pełny skład, współczynnik ekstrakcji i wyniki badań laboratoryjnych potwierdzających czystość mikrobiologiczną oraz brak metali ciężkich i pozostałości pestycydów. Brak takich informacji powinien zapalać czerwoną lampkę.

Zanim sięgniesz po pierwszą porcję

Adaptogeny uchodzą za bezpieczne, jeśli stosuje się je rozsądnie i zgodnie z zaleceniami, a badania nie wykazały, żeby uzależniały. To jednak nie znaczy, że są dla każdego. Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży i karmiące piersią, osoby przyjmujące leki, zwłaszcza uspokajające, nasenne, przeciwdepresyjne czy wpływające na tarczycę, a także osoby z chorobami przewlekłymi.

Trzeba też nazwać rzecz po imieniu. Adaptogeny są suplementami diety, a nie lekami. Nie leczą chorób i nie zastąpią terapii ani zdrowego stylu życia. Przy naprawdę obciążającym stresie fundamentem pozostają sen, ruch, dieta oraz, w razie potrzeby, pomoc specjalisty. Suplementacja może być co najwyżej elementem wspierającym, a przed jej rozpoczęciem dobrze jest porozmawiać z lekarzem albo klinicznym zielarzem.

Adaptogeny nie są cudownym środkiem i nikt poważny tak ich nie przedstawia. To raczej narzędzie, które ma sens dopiero wtedy, gdy reszta fundamentów jest już na swoim miejscu. Jeśli postanowisz spróbować, postaw na jakość, której producent nie boi się pokazać w postaci pełnego składu i badań. Reszta to już kwestia cierpliwości. Natura rzadko działa z dnia na dzień, ale potrafi działać konsekwentnie i właśnie to jest w niej najciekawsze.