Rozwiązujesz krzyżówki, żeby ćwiczyć mózg? Nie wszystko działa tak, jak powszechnie się uważa

Najważniejsze rozróżnienie w badaniach dotyczy poprawy w ćwiczonej umiejętności i przenoszenia efektów na inne sytuacje. Jeśli ktoś regularnie rozwiązuje krzyżówki, może sprawniej odnajdywać słowa, przypominać sobie fakty i rozpoznawać skojarzenia. Nie oznacza to automatycznie, że będzie lepiej pamiętać, gdzie odłożył klucze, łatwiej zapamiętywać listę zakupów albo skuteczniej wykonywać kilka zadań naraz.

Właśnie ten drugi rodzaj korzyści jest trudniejszy do udowodnienia. W przeglądzie badań nad treningiem poznawczym u osób starszych stwierdzono, że poprawa najczęściej dotyczyła ćwiczonych lub podobnych zadań, natomiast przenoszenie efektów na odległe obszary funkcjonowania było mniej pewne.

Co właściwie ćwiczymy podczas rozwiązywania krzyżówek?

Krzyżówka angażuje kilka procesów poznawczych jednocześnie. Trzeba odszukać w pamięci nazwę, przypomnieć sobie znaczenie słowa, połączyć wskazówkę z posiadaną wiedzą i dopasować odpowiedź do liczby liter. Czasami potrzebna jest wiedza ogólna, innym razem skojarzenia językowe, koncentracja lub logiczne wnioskowanie. Przy trudniejszych zadaniach trzeba także wracać do wcześniejszych wskazówek i sprawdzać, czy poszczególne odpowiedzi do siebie pasują.

Regularne rozwiązywanie łamigłówek może więc stanowić formę intelektualnej aktywności. Szczególnie przyjemne bywa to, że nie zawsze trzeba znać odpowiedź od razu. Poszukiwanie właściwego słowa, sprawdzanie przypuszczeń i stopniowe uzupełnianie diagramu wymagają zaangażowania, a rozwiązanie trudnego hasła daje poczucie satysfakcji.

Warto jednak pamiętać, że krzyżówki nie są testem wszystkich rodzajów pamięci. Nie sprawdzają w równym stopniu pamięci roboczej, przestrzennej czy zdolności do zapamiętywania nowych wydarzeń. Nie stanowią też bezpośredniego treningu każdej umiejętności potrzebnej w codziennym życiu. Można świetnie radzić sobie z hasłami dotyczącymi historii i geografii, a jednocześnie mieć trudności z zapamiętaniem nowego kodu do domofonu.

Co mówią badania? Interesujące wyniki

Jedno z ciekawszych badań opublikowano w czasopiśmie NEJM Evidence. W randomizowanym badaniu klinicznym uczestniczyło 107 osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi. Przez 12 tygodni wykonywały one intensywny trening komputerowy w postaci gier poznawczych albo krzyżówek, a następnie brały udział w sesjach przypominających. Po 78 tygodniach w grupie rozwiązującej krzyżówki odnotowano korzystniejszy wynik w głównej mierze oceny funkcji poznawczych niż w grupie korzystającej z gier.

Szersze badania nad aktywnością poznawczą przynoszą zachęcające, lecz niejednoznaczne rezultaty. Metaanaliza opublikowana obejmująca 33 badania dotyczące stymulacji poznawczej u osób w wieku 65 lat i starszych, wykazała poprawę ogólnego funkcjonowania poznawczego oraz wybranych obszarów, w tym pamięci i orientacji. Analizowane interwencje były jednak zróżnicowane i nie ograniczały się do rozwiązywania krzyżówek.

Czy krzyżówki poprawiają pamięć w codziennym życiu?

To najważniejsze pytanie, a jednocześnie obszar, w którym należy zachować największą ostrożność. W nauce rozróżnia się tak zwany transfer bliski i transfer daleki. Pierwszy oznacza poprawę w zadaniach podobnych do tych, które ćwiczyliśmy. Drugi dotyczy przenoszenia korzyści na odległe umiejętności, na przykład organizowanie codziennych obowiązków, zapamiętywanie nowych informacji czy samodzielne radzenie sobie w różnych sytuacjach.

W przypadku krzyżówek łatwiej uzasadnić możliwość poprawy sprawności w rozpoznawaniu słów, przypominaniu sobie informacji i rozwiązywaniu podobnych łamigłówek niż twierdzić, że ćwiczenie automatycznie wzmacnia wszystkie rodzaje pamięci. Przeglądy badań nad treningiem poznawczym wskazują, że efekty są zwykle wyraźniejsze w obszarach bezpośrednio ćwiczonych, a dowody na szerokie przenoszenie korzyści pozostają mniej spójne.

Nie należy jednak traktować krzyżówek jako sprawdzonej metody zapobiegania chorobie Alzheimera ani sposobu na zatrzymanie starzenia się mózgu. Jeżeli pojawiają się niepokojące problemy z pamięcią, które utrudniają codzienne funkcjonowanie, łamigłówki nie zastępują konsultacji medycznej.

Jak ćwiczyć umysł, żeby się nie ograniczać?

Krzyżówki mogą być przyjemnym elementem codziennej aktywności, ale warto urozmaicać je innymi zajęciami. Mózg nie pracuje wyłącznie wtedy, gdy rozwiązujemy zadania z gazety. Uczestniczy również w nauce nowych umiejętności, planowaniu, rozmowie, orientowaniu się w przestrzeni i wykonywaniu czynności wymagających uwagi.

Nie trzeba zmieniać tych wskazówek w kolejny plan z obowiązkowymi zadaniami na każdy dzień. Najlepiej wybierać aktywności, które są interesujące i które można utrzymać przez dłuższy czas. Przyjemność i regularność mają znaczenie, ponieważ łatwiej wracać do zajęć, które nie kojarzą się wyłącznie z wysiłkiem.

***

Rozwiązywanie krzyżówek może angażować pamięć, język, koncentrację i kojarzenie informacji. Badania nad treningiem poznawczym wskazują, że określone ćwiczenia mogą poprawiać niektóre umiejętności, ale nie dowodzą, że każda łamigłówka przekłada się na lepsze funkcjonowanie we wszystkich obszarach życia. Najrozsądniej traktować krzyżówki jako jedną z wielu form intelektualnej aktywności – wartościową, jeśli sprawia przyjemność, lecz niebędącą gwarancją zachowania doskonałej pamięci ani ochrony przed otępieniem.