
Odchudzanie – od czego zacząć?
Od zrozumienia jednej zasady, uniwersalnej dla każdej z diet. Chudniemy, gdy organizm zużywa więcej energii, niż dostaje z jedzenia. Taką sytuację nazywamy deficytem kalorycznym. Można go osiągnąć na dwa sposoby: jedząc mniej albo ruszając się więcej.
No to dieta czy ruch?
Na tempo spadku wagi większy wpływ ma to, co jemy. Łatwiej zrezygnować z batonika niż spalić go na bieżni. Ruch jest jednak ważny z innego powodu. Podczas odchudzania tracimy nie tylko tkankę tłuszczową, ale też część mięśni. Regularna aktywność, zwłaszcza trening siłowy, pomaga je zachować. Poprawia też kondycję oraz ułatwia utrzymanie efektów. Dlatego w tym artykule skupiamy się na dietach, ale aktywność fizyczną warto dodać do każdej z nich.
Dlaczego na początku diety tak szybko się chudnie?
W pierwszych dniach diety spadek wagi wynika głównie z utraty wody oraz mniejszej ilości treści pokarmowej w jelitach. Część energii organizm magazynuje w wątrobie oraz mięśniach w postaci glikogenu, a każdy jego gram wiąże około 3 g wody.
Kiedy dieta mocno ogranicza węglowodany albo dostarcza wyraźnie mniej energii niż wcześniej, organizm zaczyna zużywać zapasy glikogenu. Według Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej takie zapasy w wątrobie mogą wyczerpać się już w ciągu 3–4 dni.
Wszystkie te zmiany nakładają się na siebie, dlatego już po kilku dniach waga może pokazać wyraźnie mniej kilogramów, mimo że ilość tkanki tłuszczowej wcale się nie zmniejszyła.
Jak wytrwać w chudnięciu i utrzymać efekty?
Szybki spadek wagi na początku jest świetną motywacją, ale po kilku tygodniach tempo chudnięcia zwykle zaczyna zwalniać. Wtedy powodzenie diety zależy głównie od tego, czy wybrany sposób jedzenia da się utrzymać przez kolejne miesiące.
Zespół kanadyjskich i szwajcarskich badaczy sprawdził w 2020 roku na łamach czasopisma „The BMJ”, jak popularne diety wypadają w dłuższym okresie czasu. Przeanalizowali 121 badań, w których łącznie wzięło udział niemal 22 tys. dorosłych z nadwagą lub otyłością. Po pół roku osoby na diecie niskowęglowodanowej straciły średnio o 4,6 kg więcej niż osoby stosujące zwykły sposób odżywiania. Przy diecie niskotłuszczowej różnica wynosiła 4,4 kg.
Badacze porównali też konkretne diety, m.in. Atkinsa, Zone i DASH. Różnice między nimi były niewielkie i wynosiły najwyżej kilka kilogramów. Po roku część utraconej masy ciała wracała niezależnie od tego, którą dietę stosowali uczestnicy.
Do podobnych wniosków skłaniają wyniki amerykańskiego badania DIETFITS z 2018 roku. Przez rok porównywano w nim dietę niskotłuszczową z niskowęglowodanową. Uczestnicy obu grup schudli średnio po 6 kg, przy czym końcowego rezultatu nie można było przewidzieć ani na podstawie profilu genetycznego, ani wyjściowego poziomu wydzielania insuliny.
Przy podobnym deficycie kalorii różnice między popularnymi dietami są niewielkie. Dlatego lepiej dopasować dietę do swojego stylu życia i wybierać produkty, które naprawdę lubimy jeść.
Najszybsze diety odchudzające. Przegląd i porównanie
Nie ma też jednego badania, które porównywałoby wszystkie popularne diety pod względem tempa spadku wagi. Poniższa kolejność wynika z tego, jak mocno poszczególne diety ograniczają kalorie oraz węglowodany, co przekłada się na tempo pierwszych efektów na wadze. Im wyżej dieta znajduje się na naszej liście, tym szybszy zwykle jest początkowy spadek masy ciała. Niżej natomiast znajdują się diety, których efekty po kilku miesiącach są lepiej zbadane.
1. Dieta kopenhaska
Dieta kopenhaska od lat budzi duże kontrowersje. Trwa 13 dni i w zależności od wersji dostarcza zwykle około 500–600 kcal dziennie. Jej jadłospis opiera się głównie na jajkach, mięsie i warzywach. Pieczywa, owoców oraz innych źródeł węglowodanów jest w nim bardzo mało. W internecie można znaleźć kilka wariantów tej diety, które różnią się konkretnymi produktami oraz wielkością porcji, ale wszystkie pozostają bardzo niskokaloryczne i restrykcyjne.
Przy tak małej ilości jedzenia i węglowodanów waga w pierwszych dniach może spadać bardzo szybko. Tyle że 13 dni to długo przy tak ubogim jadłospisie. Dieta dostarcza zbyt mało energii i części składników odżywczych, a w literaturze medycznej brakuje rzetelnych badań klinicznych oceniających jej skuteczność i bezpieczeństwo.
2. Detoks sokowy
Detoksy sokowe to popularna forma krótkiej diety, zwykle stosowanej przez kilka dni. Jadłospis opiera się wtedy głównie na sokach warzywno-owocowych, a jego kaloryczność jest znacznie niższa niż przy zwykłym sposobie jedzenia. Dlatego i tutaj waga może szybko ruszyć w dół.
NUJA oferuje detox sokowy (który można sprawdzić tutaj: https://www.nuja.pl/dieta-oczyszczajaca-59) trwający trzy, pięć lub siedem dni. W trzydniowym wariancie podstawę stanowi pięć soków dziennie oraz przygotowywana samodzielnie sałatka, co łącznie daje 781 kcal dziennie.
Kuracja sokowa trwa zwykle kilka dni, dlatego łatwiej wytrzymać ją niż restrykcyjny jadłospis zaplanowany na kilka tygodni. Po jej zakończeniu należy jednak przejść na sposób jedzenia, który da się utrzymać na co dzień. Może to być własny jadłospis, plan ułożony z dietetykiem albo catering dopasowany do zapotrzebowania kalorycznego.
Same soki dostarczają niewiele białka. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zaleca dla dorosłych około 0,83 g białka na kilogram masy ciała, czyli około 50 g dziennie przy wadze 60 kg. Dlatego dostępne są też programy, w których część soków zastępuje się bardziej sycącymi koktajlami. W NUJA trzy soki można połączyć z trzema koktajlami na bazie tofu. Taki wariant dostarcza według producenta około 1390 kcal i 50 g białka dziennie.
3. Keto i diety niskowęglowodanowe
Keto należy do najczęściej wyszukiwanych diet w Polsce. Jej zasada jest prosta: ilość węglowodanów ogranicza się zwykle do około 50 g dziennie lub mniej, a większą część energii dostarczają tłuszcze. Przy tak małej ilości węglowodanów szybko pojawia się opisany wcześniej efekt związany z glikogenem i wodą. Dlatego pierwszy tydzień na keto często wygląda na wadze bardzo efektownie.
Chudnięcie w dalszych etapach diety zależy już głównie od tego, czy jadłospis nadal dostarcza mniej energii, niż organizm zużywa. Można mocno ograniczyć pieczywo, makarony czy ryż, a mimo to przestać chudnąć, jeśli pozostałe produkty dostarczają zbyt dużo kalorii.
Po roku różnica między keto a dietą niskotłuszczową była bardzo mała. Osoby na diecie keto schudły średnio tylko o 0,91 kg więcej, mając przy tym wyższy poziom cholesterolu LDL.
Tak wynika z metaanalizy opublikowanej w 2013 roku w „British Journal of Nutrition”. Autorzy zebrali 13 badań, w których uczestników obserwowano przez co najmniej rok. W analizie dotyczącej masy ciała uwzględniono 1415 osób.
Osobną kwestią jest dłuższe stosowanie tak restrykcyjnego jadłospisu. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej wskazuje, że dieta ketogeniczna może wiązać się z zaparciami i skurczami mięśni, a przy długim stosowaniu także z kamicą nerkową, stłuszczeniem wątroby oraz niedoborami mikroskładników. Wśród poważnych przeciwwskazań wymienia niewydolność wątroby czy zapalenie trzustki.
Więcej na ten temat można przeczytać w artykule Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej „Dieta ketogeniczna w świetle badań naukowych”.
4. Dieta Dukana
Dieta Dukana zdobyła dużą popularność na początku XXI wieku. To dieta wysokobiałkowa i bardzo niskowęglowodanowa, podzielona na cztery fazy. Pierwsza faza trwa do 10 dni i opiera się niemal wyłącznie na chudym mięsie, rybach, jajkach, odtłuszczonym nabiale oraz otrębach owsianych. W kolejnych fazach stopniowo wracają warzywa, owoce oraz pieczywo.
Szybki spadek wagi w tej diecie wynika z tego samego mechanizmu co przy keto. Mała ilość węglowodanów szybko uruchamia opisany wcześniej efekt związany z glikogenem i wodą, a ograniczony wybór produktów często zmniejsza również liczbę zjadanych kalorii.
Znacznie trudniej ocenić efekty po dłuższym czasie. Francuska agencja ANSES, analizując popularne diety odchudzające, zwracała uwagę, że po roku około 80 proc. osób odzyskuje część utraconej masy ciała.
Z kolei w polskim badaniu opublikowanym w 2018 roku w czasopiśmie „Progress in Nutrition” sprawdzono sposób żywienia i wyniki badań krwi 32 kobiet, które około dwa lata wcześniej stosowały dietę Dukana. W ich jadłospisach stwierdzono m.in. zbyt małą podaż żelaza i magnezu, a w badaniach krwi podwyższone stężenie trójglicerydów i cholesterolu LDL.
5. Dieta z umiarkowanym deficytem kalorycznym
Tutaj tempo chudnięcia jest zwykle wolniejsze, ale też bardziej przewidywalne. Najpierw ustala się zapotrzebowanie kaloryczne konkretnej osoby, a następnie obniża się kaloryczność jadłospisu tak, aby organizm zużywał więcej energii, niż dostaje z jedzenia.
Taki sposób odżywiania dobrze łączy się z regularną aktywnością fizyczną. Ministerstwo Zdrowia i NFZ w serwisie pacjent.gov.pl podają, że bezpieczne tempo redukcji masy ciała wynosi zwykle około 0,5–1 kg tygodniowo, a dzienny deficyt energetyczny – około 500–800 kcal.
6. Post przerywany
W poście przerywanym, np. w wariancie 8/16, je się tylko przez osiem godzin w ciągu doby. Dla części osób taki układ ułatwia odchudzanie, bo skraca czas na jedzenie i często automatycznie eliminuje jeden posiłek albo wieczorne podjadanie. Jeśli w efekcie w ciągu dnia zjemy mniej kalorii, masa ciała zacznie spadać.
Czy samo ograniczenie godzin jedzenia daje dodatkowe efekty? W badaniu opublikowanym w 2022 roku w „New England Journal of Medicine” wzięło udział 139 osób z otyłością, które przez rok stosowały dietę o obniżonej kaloryczności. Jedna grupa mogła jeść tylko między 8:00 a 16:00, druga o dowolnych porach. Po roku pierwsza grupa schudła średnio 8 kg, a druga 6,3 kg, ale różnica między nimi nie była istotna statystycznie.
Podobne wnioski płyną z przeglądu 99 badań opublikowanego w „The BMJ” w 2025 roku. Post przerywany sprawdza się więc nie ze względu na samą porę jedzenia, ale dlatego, że niektórym osobom łatwiej dzięki niemu ograniczyć kalorie i utrzymać ten nawyk na dłużej.
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej odradza post przerywany m.in. dzieciom, kobietom w ciąży i karmiącym oraz osobom z cukrzycą lub zaburzeniami odżywiania.
7. Dieta śródziemnomorska i DASH
Dieta śródziemnomorska i DASH trafiają do jednej grupy, bo obie opierają się na podobnym sposobie jedzenia: dużej ilości warzyw, produktów pełnoziarnistych, strączków, ryb, orzechów oraz ograniczeniu żywności wysoko przetworzonej. Nie wymagają one wycinania całych grup produktów ani bardzo niskiej kaloryczności, dlatego spadek wagi zwykle jest wolniejszy niż przy bardziej restrykcyjnych dietach.
Żeby schudnąć, nadal potrzebny jest jednak deficyt kalorii. Tutaj łatwiej jest go zbudować w ramach normalnych posiłków oraz utrzymać taki sposób jedzenia przez dłuższy czas.
W dużym przeglądzie badań opublikowanym w „The BMJ” dieta DASH dawała po pół roku średnio o 3,6 kg większy spadek masy ciała niż zwykły sposób odżywiania. Dieta śródziemnomorska jako jedyna z analizowanych diet utrzymała po roku korzystny wpływ na poziom cholesterolu LDL.
Efekt jo-jo po szybkim odchudzaniu. Jak go uniknąć?
Australijscy badacze sprawdzili w 2014 roku, czy szybkie odchudzanie rzeczywiście częściej kończy się efektem jo-jo. Dwieście osób z otyłością chudło albo szybko, przez 12 tygodni, albo stopniowo, przez 36 tygodni. Co najmniej 12,5 proc. masy ciała straciło 81 proc. osób z pierwszej grupy i 50 proc. z drugiej.
Po niemal trzech latach uczestnicy z obu grup odzyskali średnio około 71 proc. utraconej masy ciała, niezależnie od tego, czy chudli szybko, czy stopniowo. Po zakończeniu diety najważniejsze jest więc przejście na taki sposób jedzenia, który da się utrzymać na co dzień.
Warto też pamiętać, że bardzo niskokaloryczne diety stosowane przez wiele tygodni mogą zwiększać ryzyko problemów zdrowotnych. Zespół z Uniwersytetu w Maastricht porównał osoby, które przez pięć tygodni jadły około 500 kcal dziennie, z osobami stosującymi przez 12 tygodni dietę o kaloryczności około 1250 kcal dziennie. Obie grupy straciły podobną liczbę kilogramów, ale przy niższej kaloryczności ubytek beztłuszczowej masy ciała był niemal trzykrotnie większy.
Ministerstwo Zdrowia i NFZ zwracają też uwagę, że gwałtowne odchudzanie sprzyja powstawaniu kamieni żółciowych. Gastroenterolodzy zalecają więc chudnąć bez dużych wahań wagi.
Dlatego do odchudzania trzeba podejść z głową. Jeśli ktoś chętnie pije soki, może zacząć od krótkiego detoksu sokowego, a następnie przejść na jadłospis przygotowany z dietetykiem, w którym sok nadal pojawia się jako część śniadania czy przekąska. Kto nie wyobraża sobie poranków bez pieczywa, prawdopodobnie lepiej poradzi sobie z umiarkowanym deficytem niż z dietą ketogeniczną.
Najłatwiej jest więc utrzymać taki sposób jedzenia, który nie wymaga codziennej walki z własnymi przyzwyczajeniami.
Zobacz również







































